Yorgos Lanthimos'un yaratıcı yolculuğunu ve filmlerinin neden anlamsızlık değil, sosyal eleştiri ve sert hiciv olduğunu anlatıyoruz.
Yorgos Lanthimos modern sanat sinemasının en tanınmış seslerinden biri haline geldi. Filmleri absürtlük, hiciv ve antik trajedinin bir karışımıdır. Şok eder, büyüler ve peşinizi bırakmaz. Yönetmenle tanışmanızın imkansız bir göreve dönüşmemesi için imza niteliğindeki teknikleri çözümlemeye karar verdik.
Lanthimos Yunanistan'da doğdu ve Atina'daki Stavrakos Sinema ve Televizyon Okulu'nda eğitim gördü. Kariyerinin başından itibaren farklı tür ve formatlarda kendini denedi. Reklamlar, kısa filmler çekti ve hatta 2004 Olimpiyat Oyunları'nın açılış ve kapanış törenlerinde yaratıcı ekipte çalıştı. Orada Athina Tsangari ile tanıştı.
2008'de Yunanistan ekonomik krize yakalandı. İnsanlar işlerini ve mallarını kaybetti, devlet kemer sıkma önlemlerine başvurdu. Bu durum yaratıcı insanları da etkiledi. Kriz, sinemada absürtlük ve yabancılaşmış oyunculukla karakterize edilen "Yunan tuhaf dalgası"nı doğurdu.
Dalgaya öncülük eden isimler Yorgos Lanthimos ve Athina Tsangari'ydi. Birlikte "Kinetta", "Alpler" ve "Köpek Dişi" üzerinde çalıştılar. İsimleri sürekli birlikte anılıyordu. Lanthimos'un memleketi Yunanistan'da kendini daralmış hissetmesiyle ikili dağıldı. "Istakoz"u çekmek için ABD'ye gitti. Tsangari, yönetmen ülkesinde kalsaydı yalnız insanlar hakkındaki filmin ortaya çıkmayabileceğini söyledi. Filmi Yunanistan'da çekecek kaynak yoktu.
Antik Yunan Mitleri
Lanthimos Yunan bir yönetmendir. Bu nedenle eserlerinde modern bir ortama yerleştirilmiş antik trajediler ortaya çıkar. "Kutsal Geyiğin Ölümü"nde kalp cerrahı Steven Murphy (Colin Farrell) steril bir dünyada örnek bir aileyle yaşar. İdil, genç Martin (Barry Keoghan) hayatına girdiğinde bozulur. Çocukları ölüme götürecek garip bir hastalık bulaştırır. Murphy ya bir çocuğu kendisi öldürecek ya da Martin tüm aileyi öldürecek. Koşullar "kısasa kısas" ilkesine dayanan arkaik bir intikamdır. Geçmişte doktor bir hata yapmıştır ve bunun bedeli ödenmelidir.
"Kutsal Geyiğin Ölümü", Euripides'in "Aulis'teki Iphigenia" trajedisinin serbest bir uyarlamasıdır. Orijinalde Agamemnon, kutsal bir geyiği vurarak Artemis'i gücendirir. Tanrıların affını kazanmak için kral kızını kurban etmelidir. Lanthimos'un yorumunda hikaye orijinalinden daha sert görünür. Martin, doktora bir seçenek sunar; her biri diğerinden daha kötüdür.
Antik motifler daha sonraki çalışmalarda da mevcuttur. Pygmalion efsanesine "Frankenstein" unsurları eklenmiş gibidir. Mitolojide Pygmalion, aşık olduğu bir heykel yapan bir heykeltıraştır. Lanthimos'ta Bella ( Emma Stone ) da güzel bir yaratıma dönüşür. Doktor Godwin Baxter ( Willem Dafoe ), kızı kurtarmak için vücuduna bir çocuğun beynini nakleder. Bella yeniden yürümeyi, toplum içinde davranmayı öğrenir ve ergenliğin tüm zevklerini keşfeder.
27 Şubat'ta Yunan yönetmen Yorgos Lanthimos'un Oscar yarışının en önemli favorilerinden biri olan "Zavallılar" filmi dijital ekranlara geldi. Film neredeyse herkes tarafından övülüyor
Open material"Bugonia" da antik göndermelerden yoksun değildir. Antik Yunan'da bu bir ritüelin adıydı. Özü, içinde arıların ortaya çıkması gereken bir ineğin kurban edilmesiydi. Bugonia'nın tanımı Akdeniz metinlerinde, özellikle Virgil'in "Georgics" adlı şiirinde bulunabilir. Filmin adı yeniden doğuş için bir metafordur. Bozulmuş olandan yeni bir hayat doğabilir. Senarist Will Tracy'ye göre bugonia sadece metaforik doğasıyla değil, aynı zamanda karmaşıklığıyla da beğenildi. İzleyicilerin anlamı bilmemesi filme özel bir güç kattı.
Bence ismin belirsizliğini de sevdik. Bir böcek, bir çiçek, uzaylı bir yaratık ismi gibi geliyor ama aynı zamanda Dünya'da olabilecek bir yer ismi gibi. Ayrıca birinin sahip olabileceği bir hastalık ismi gibi de gelebilir. Yani bence özgül olmaması da çekiciydi.
Will Tracy, The Independent röportajı
Absürtlük ve İktidar
Lanthimos denilince akla gelen ilk şey absürtlüktür. Yönetmen bunu eğlence için kullanmaz (her ne kadar o da olsa da). Tuhaflık yoluyla bir pozisyon alır, toplum ve iktidarla dalga geçer. Lanthimos tanıdık durumları alır ve "Ya eğer?" diye sorar. Artık insanlar daha çok internette tanışıyor. Ya hayatın anlamının eş bulmaya indirgendiği bir dünya ortaya çıkarsa? Aşık olmayı başardıysan toplumun gururusun, başaramadıysan hayvanat bahçesine hoş geldin. "Istakoz" acımasız bir Lanthimos Tinder'ıdır. Burada hem saçma yasaların eleştirisi hem de kaçışın imkansızlığı vardır. Karakterler olanların saçmalığını anlasalar da bu kurallara göre oynamaya devam ederler.
Erken dönem filmi "Köpek Dişi", çocukların dış dünyadan izole edildiği muhafazakar bir aileyi gösterir. Uçakların oyuncak olduğunu, denizin bir koltuk olduğunu vs. sanarlar. Ebeveynler kızlarını eğitmez, programlarlar. Baba evini ancak süt dişi düştüğünde terk edebilirsiniz, yani asla. Lanthimos diktatörlüğün dehşetini gösterir. Aynı şeyi "Kutsal Geyiğin Ölümü"nde de yapar, burada hükümdar bir gençtir. Hayatınızda tipik bir gencin belirdiğini düşünün; milkshake'leri sever, Stacy'yi okul diskosuna çağırmak ister ve ilk sakalıyla övünür. Ama o sizin ölümünüzü ister. Hayat, bir hafta önce sigara içmeye başlamış bir gencin elindedir.
Ya da iki sosyopatın bir iş kadınını kaçırması daha mı iyi? Onu bodrumda tutup uzaylılarla iletişime geçmesini istemek? Lanthimos bu fikri "Bugonia"da geliştirir; Michelle Fuller (Emma Stone), açıkça "Siyah Giyen Adamlar"ı fazla izlemiş erkeklerin yasalarına göre yaşamak zorundadır. Onların bodrumunda zengin ve ünlü bir kadın değil, kel ve aşağılanmış bir kadındır. Michelle, bir zamanlar önünde eğilenlerin insafına kalmıştır. Kendi kurallarına göre yaşayan bir kovanın tutsağı.
Mutlak üstünlük ilk bölümde ortaya çıkar. Raymond (Willem Dafoe), astı Robert Fletcher'a ( Jesse Plemons ) saçma yaşam kuralları dikte eden despot bir patron. Çocuk sahibi olmak yasak, sadece sağlıklı yiyecekler yenebilir ve programa göre yaşanmalı. Ayrıca birini öldürmek gerekir. Burada iktidar kör bir inançtır. Robert, tıpkı İncil'deki İbrahim gibi, patron-tanrıya bağlılığını kanıtlamak için kurban vermeye hazırdır. Raymond Robert'ı reddettiğinde, ast onun olmadan hayatını göremez. İkinci bir şans için diz çökmeye hazırdır. Despot bir Tanrı'nın yokluğu özgürleşme olmaz.
27 Ağustos'ta Yorgos Lanthimos'un absürt komedisi "İyilik Türleri"nin dijital prömiyeri yapıldı. Antoloji filmi Cannes'da fark yarattı ve en iyi erkek oyuncu ödülünü aldı.
Open material"Alpler"de karakterler kendi yarattıkları organizasyonun tutsaklarıdır. Amaçları müşterilerin ölen akrabalarını oynamaktır. Bu "iş" yüzünden kahramanlar benliklerini kaybeder, gerçekliğin sınırları bulanıklaşır. Başkalarına yardım etmek kişisel bir felakete dönüşür. Bir yandan Lanthimos "Kendine zarar vermeden herkese yardım edemezsin" der. Diğer yandan despotik düzenlerin nelere yol açtığını gösterir. İyi niyetle kurulmuş olsalar bile.
Absürtlük ve hiciv, Yorgos Lanthimos filmlerinin temelidir. Bunların ardında gerçek, rahatsız edici sorular yatar. Saçma iktidar ve onu kötüye kullanma. Sosyal çöküş veya çevre sorunu. Yönetmeni anlamak için durumu maksimuma çıkarmak değil, temel ayarlara dönmek gerekir.
Ölüm ve Yabancılaşma
Lanthimos sürekli ölümle flört eder. Onun için ölüm sadece bir drama aracı değildir. Çoğu zaman hakkında daha fazla şey öğrenmek istediğiniz bir mittir. Erken dönem çalışmalarında yönetmen karakterleri ölüm oynamaya zorlar. Daha sonraki filmlerde ölüm arınma, yeniden doğuş sembolü veya kötü bir kader haline gelir. Ölüm motifi yalnızlıkla bağlantılıdır. İster "Kinetta"da cinayetleri canlandıran aktörler, ister "Istakoz"daki otel sakinleri olsun, karakterler ezberlenmiş, duygusuz cümlelerle konuşur, sanki İngilizce dersinde bir John'a mektup yazıyormuş gibi.
Herkese merhaba. Babam matematikte ondan daha iyi olan bir kadına aşık olunca annem yalnız kaldı. Sanırım kadının yüksek lisansı vardı, annemin ise sadece lisans diploması. O zaman on dokuz yaşındaydım. Annem bir otele girdi ama çıkmadı; onu kurda dönüştürdüler. Onu çok özledim. Hayvanat bahçesine götürüldüğünü öğrendim. Sık sık onu görmeye gittim. Çiğ etle besledim. Kurtların çiğ eti sevdiğini biliyordum ama hangisinin annem olduğunu anlayamadım, bu yüzden her birine biraz verdim. Bir gün sürüye girmeye karar verdim. Onu çok özlemiştim ve sarılmak istiyordum.
Istakoz (2015)
Ölüm acı ve terörle ilişkilendirilir. "Köpek Dişi"nde babanın fiziksel ve ahlaki şiddeti ailenin dağılmasının nedenidir. "Kutsal Geyiğin Ölümü"nde ölüm bir intikam aracıdır. Ancak acı ve şiddet yoluyla kahramanlar gelişebilir veya yeniden başlayabilir. "Zavallılar"daki Bella, intihar girişiminden sonra onu bulan çılgın bir bilim adamının iradesiyle yeni bir hayat kazanır. Fiziksel ölüm, yeni, yapay bir varoluşun başlangıcı olur. Acı çektikten sonra kendi çocuğunun bilinci sayesinde dönüşür.
Lanthimos'ta "İyilik Türleri"nde de "yeniden doğuşlar" oldu. İkinci bölümde tarikat üyeleri insanları "hamam"a kilitliyordu. Yüksek sıcaklıktan bayılma, kirlilikten arınmaydı. "Istakoz"da hayvana dönüşmek de bir son biçimidir. Ancak bu bir çöküş metaforu haline gelir. Yönetmen çalışmalarında ölümün ne anlama geldiğini anlamaya çalışır. Her seferinde sembolizm üzerinde deneyler yapar ve yeni sonuçlara varır.
— Saçlarıma ne oldu?
— Saçlarınız yok edildi.
— Kafamı tıraş mı ettiniz?
— Evet, kafanızı tıraş ettik.
— Neden kafamı tıraş ettiniz?
— Gemilerinizle iletişim kurmamanız için.
— Gemim mi?
— Geminiz.
— Hangi gemi?
— Ana geminiz.
Bugonia (2025)
Hayvanlar
Lanthimos'ta hayvanlar her yerdedir, isimlerde bile: "Kutsal Geyiğin Ölümü", "Köpek Dişi", "Istakoz". Hayvanlar mitolojinin bir parçasıdır. Örneğin Zeus boğaya, kuğuya, guguk kuşuna dönüşürdü. "Istakoz"daki otel sakinleri de insan olmaktan çıkardı. Ancak kendi istekleri dışında ve amaçsızca. Yunan tanrılarının kutsal hayvanları da vardı: Artemis'in geyiği, Poseidon ve Ares'in atları, Hera'nın tavus kuşları vb. Ancak Lanthimos'ta hayvanlar sadık bir yol gösterici değil, kötü bir kaderdir. İster Doktor Murphy için "geyik" ("Kutsal Geyiğin Ölümü"), ister Teddy ve Don için arılar ("Bugonia"), ister otel sakinleri için herhangi bir yaratık ("Istakoz"), ister kraliçe için tavşanlar ("The Favourite") olsun; sayıları ölen çocuklarının sayısına eşittir.
Hayvanlar masumiyet ve saflık gibi hissedilir. Ancak aynı zamanda toplumun çöküşü veya ceza için bir metafor haline gelirler. Yönetmen onlarla ilgili anlamları reddeder. Filmlerinde ne kadar çok hayvan olduğunu fark etmez bile.
— Hayvanlarla ilişkin nedir?
Lanthimos: "İlişki" derken neyi kastediyorsun?
— Filmlerinin çoğunda çok önemli bir rol oynuyorlar.
Lanthimos: Bilmiyorum. Herkes bana bunu soruyor, ama diğer insanlardan daha mı çok hayvanım var? Onları insanlaştırmamız ve onlara iyi davranmamız beni büyülüyor. Bazen onlar için diğer insanlardan daha fazla endişelenmemiz bana tuhaf geliyor. Bu fikirle oynamayı seviyorum.
Yorgos Lanthimos, Variety röportajı
Phantom Liberty
Lanthimos'un karakterleri dans etmeyi de sever. Onlar için dans özgürlüktür. Ama bu gerçek mi, yoksa geçici ve hayali mi? "Zavallılar"daki akşam yemeği sahnesi Bella için bir işkencedir. Şöyle yap, fazla konuşma, utanç verici davranma. Ama müzik çalmaya başlar ve kız dansı keşfeder. Çiftler yavaşça vals yaparken, o zıplar ve sallanır. Tüm hayatı boyunca sevdiği Tanrı'nın baskısı altında yaşadıktan sonra evden kaçmak bir keşif yoludur. Ama Bella'yı götüren ve özgürlük vaat eden Duncan (Mark Ruffalo) bile bir diktatör olur. Bu nedenle akşam yemeği sahnesi onun için sadece Tanrı'ya değil, aynı zamanda topluma karşı bir protestodur.
"Köpek Dişi"nde kız kardeşler aile zulmü altında yaşarlar. Kızların ebeveynlerinin önünde performans sergilediği sahne gösterge niteliğindedir. Tüm hayatları boyunca onlara ne yapacakları söylenmiştir ve yasak film kasetleri ellerine geçtiğinde çocuklar değişmeleri gerektiğini anlarlar. İlk başta hareketleri mekaniktir ve baba için idealdir. Sonra biri çılgına döner ve kaotik bir şekilde dans etmeye başlar. Kızların hayatı kontrolden çıkar. Yasak meyveyi ısırmışlardır ve eski diktatörlüğe dönüş mümkün değildir. Ailenin dramını kelimeler olmadan gösteren rahatsız edici bir sahne. "Istakoz"daki karakterler de aynı türden bir zulümden kurtulur. David otelden kaçtığında, yalnızların ormanda dans ettiğini görür.
"The Favourite"da Marlborough Düşesi, Oxford Kontu ile vals yapar. Ancak onların "gösterisi" duruma uymaz. Çift aristokratik hareketleri modern unsurlarla karıştırır. Sahne bir balo hakkında değil, otoriterlik hakkındadır. Düşes sanki kraliçeyi işaret edip "Bak, ben yapabiliyorum, sen yapamazsın" der gibidir. "The Favourite"da dans özgürleşme değildir. Bu, yetersizliğin kanıtı ve başkalarına üstünlük göstermenin bir yoludur.
Lanthimos karakterleri başkalarının dediğine göre yaşamaktan kurtarır. Normlara uymak, "ben"i ifade etme fırsatına sahip olmamak. Bunu hareketler aracılığıyla yapar. "Alpler" bir jimnastikçinin performansıyla başlar ve biter. Filmin başında klasik müzik eşliğinde dans eder çünkü tiran antrenörü başka bir müzik seçmesine izin vermez. Finalde kız istediğini elde eder. Onu modern bir şarkıyla birlikte görürüz. "İyilik Türleri"nde Emma Stone'un karakteri zaferini böyle kutlar. Kültten kurtulmuş ve "görevi" çalmıştır. Ancak onun için dans bir önsezidir. Finalde kız kurtuluşunu kaybeder.
Bence her şeyi açık bırakıp hiçbir şeyi yasaklamazsanız dokunulabilecek birçok keşfedilmemiş şey var. O zaman özgürlük, kendiliğindenlik ve esneklik tarafından yaratılan şeyi yaratmanıza izin verirsiniz. Bu yüzden oyuncuların ve karakterlerin oyunculuğunu sınırlamaktan kaçınıyorum.
Yorgos Lanthimos
Lanthimos filmlerini izlemek karmaşık bir bulmacayı çözmek gibidir. Her şey anlaşılmaz ve abartılıdır. Ancak temelde herkese tanıdık gelen temalar vardır. Gündelik yanlış anlamalardan ekoloji veya iktidar gibi küresel sorunlara kadar. Güzel, tuhaf hikayelere dalmak ve cevapları kendiniz bulmak istiyorsanız, Lanthimos'un çalışmaları uygun bir seçenektir. Yaşananlar rahatsız edici olsa bile. Şu anda sanat sinemasını popülerleştiren önde gelen yönetmenlerden biridir. Ve bu, kitlesel izleyici arasında pek sık görülmeyen bir türe dalmak için bir neden değil mi?
Yorumlar
0Henüz yorum yok.