20 Haziran'da Ghibli stüdyosunun en tanınmış eserlerinden biri olan Hayao Miyazaki'nin macera animasyonu «Ruhların Kaçışı» yeniden gösterime girdi. Büyüleyici Japon folkloru dünyası ve bu animenin antik gelenekle bağlantısı hakkında yazımızda okuyun.

«Ruhların Kaçışı» filminin ana karakteri, ailesinin başka bir şehre taşınmasını derinden hisseden küçük bir kız olan Chihiro'dur. Bu kriz, onun karamsarlığı, kaygısı ve sabırsızlığıyla kendini gösterir. Ancak Vladimir Propp'un tüm yasalarına göre (bu sonuçta bir peri masalı), Chihiro zorluklarla karşılaştığında değişecektir.

Yeni evlerine giderken aile, doğaüstü şeylerle dolu ormanlarda dolaşır ve terk edilmiş bir şehre rastlar. Burada bir cadı, kızın ebeveynlerini hayvana dönüştürür ve Chihiro, ailesini kurtarmak için başka bir dünyada kalmak zorunda kalır. Bu bölüm, bir ruhun bir insanı kaçırıp ancak yıllar sonra geri getirdiği halk inancı kamikakushi'den ilham almıştır. Batı'daki «deccal tarafından ruh yakalama» gibi bir şey, ancak o kadar trajik ve geri dönülemez değil. Kamikakushi ayrıca ruhun kişinin adını alabileceğini de varsayar; bu, Chihiro ve arkadaşı Haku'nun başına gelir.

Cadı Yubaba, şeytani bir ruh olan Yamauba'dan ilham almıştır. Mitolojideki bu yokai canavarcadır, ancak Miyazaki'nin eserinde ana düşman olmasına rağmen tam anlamıyla saf kötülüğü temsil etmez. Büyükbaba Kamaji, prototipi şeytani bir yokai olan başka bir karakterdir. Örümcek benzeri uğursuz bir ruh olan Tsuchigumo, «Ruhların Kaçışı» filminde huysuz bir yaşlı adama dönüşmüştür.

Yubaba'nın ikiz kız kardeşi Zeniba, onmyōdō (geleneksel Japon okült öğretisi; Taoizm, Şintoizm, Budizm, Çin felsefesi ve doğa bilimlerinin bir karışımı) uygular çünkü shikigami çağırabilir. Animede bunlar, Haku'yu kovalayan kağıt kuşlar şeklinde tasvir edilmiştir. Shikigami'nin Batılı bir benzerini bulmaya çalışırsanız, bu bir familiardır.

Ancak dünya, folklorda olmayan efsanevi yaratıklarla da doludur. Örneğin, susuwatari – is ruhları. İlk olarak «Komşum Totoro» adlı eserde ortaya çıktılar ve yazarın icat ettiği dünyanın bir parçası haline geldiler. Bir benzeri olmayan bir diğer karakter ise Yüzsüz'dür. Hayao Miyazaki'nin kendisi onu şöyle tanımlamıştır: «Aramızda Yüzsüz gibi birçok insan var. Başkalarına tutunmak isteyen ama kim olduklarını bilmeyen türden insanlar. Her yerdeler.»

Yevgeni Belousov

Hayao Miyazaki – Rüyalar Ülkesinin Büyücüsü: Dahi animatörün her eserini neden seviyoruz?

7 Aralık'ta, dahi Hayao Miyazaki'nin belki de son animasyon filmi «Çocuk ve Kuş» resmi Rusya gösterimine girecek. Bu vesileyle editör ekibimiz kısaca nedenini anlatmaya karar verdi

Open material

Ayrıca bu anime sadece Japon geleneğine değil, Batı geleneğine de atıfta bulunur. Genç bir kızın başka bir dünyaya düştüğü pek çok hikaye vardır: «Alice Harikalar Diyarında», «Coraline ve Gizli Dünya», «Oz Büyücüsü». Burada da Chihiro'yu değiştiren ve kahramanın da büyülü dünyayı değiştirdiği kendine ait bir Aynanın İçinden vardır.

Joe Hisaishi'nin müziği bu büyülü gerçeklikle bir kontrast oluşturur. Hiç de masalsı değil, daha çok epiktir. Chihiro'nun köprüde koşusuna eşlik eden besteler altında, İlyada'daki Aşil ve Hektor'un düellosu veya Odysseia'daki fırtına kolayca hayal edilebilir.

Antik gelenekte öteki dünyaya yolculuklar da nadir değildi. Ton olarak «Ruhların Kaçışı»na en çok benzeyen eser, Aristophanes'in «Kurbağalar»ıdır. Bu eserde ana karakterler, çeşitli aksilikler yaşayarak ölüler diyarına giderler. Bu eser hâlâ hem komedi hem de trajedi özellikleri taşır, çünkü o zamanlar komedi henüz ilkel türünden ayrılmamıştı. Kurbağalar, Kharon'un ruhları öteki tarafa taşıdığı Acheron nehrinde yaşıyordu. Animede de benzer bir bölüm vardır, ancak nehir yerine bir köprü ve antik kurbağalar yerine Chihiro'yu korkutan efsanevi bir küçük kurbağa olan Aogaeru vardır.

Batı sanatı için bir başka ebedi topos – Virgil – dünyanın kurallarını açıklayan ve bir yol arkadaşı rolünü üstlenen gözlemci-rehber karakter tipidir. «Ruhların Kaçışı»nda Virgil olarak Haku karşımıza çıkar, ancak onun varlığı sadece bu işlevle sınırlı değildir, çünkü Chihiro'nun kaderini doğrudan etkiler.

Bu olay örgüsünü birimlere ayırırsak, yapısal paralellikler, değişmezler ve işlev kombinasyonları keşfedilebilir. Vladimir Propp, yalnızca folklor masallarının bu düzenliliğe sahip olduğunu yazmış olsa da, bu, Japon geleneklerine sahip modern bir animeye bile uygulanabilir. Kültürel evrenseller burada tam olarak somutlaşmamıştır ve eserin yapısını esas olarak bir dizi işlev değil, paralellikler ve tipler oluşturur.

Bu, bu olay örgüsünün ikincil veya ödünç alındığı anlamına gelmez; güncel ve temelde yenidir, çünkü aynı yapısal öğeler tüm eserlerde bulunur. Kullanılan işlevler arasında şunlar vardır: «Saldırgan, aile üyelerinden birine zarar veya ziyan verir», «Kahraman sınanır, sorgulanır, saldırıya uğrar vb., böylece sihirli bir araç veya yardımcı elde etmeye hazırlanır» (Chihiro, Nehir Tanrısı'ndan sihirli bir nigadango keki alır), «Kahraman, arama nesnesinin bulunduğu yere taşınır, götürülür veya yönlendirilir». Ayrıca, «Ruhların Kaçışı» belirli bir kültürün gelenekleriyle çerçevelenmiştir ve animasyonun plastik doğası sayesinde birçok serbest çağrışım üreterek algıyı aynı anda hem basit hem de benzersiz kılar.

İşte tam da bu Japon ve Batı, kurgusal ve gelenekten ilham alan, radikal biçimde yeni ve arketipsel olanın simbiyozu, «Ruhların Kaçışı»nı izleyiciye yakın ve her zaman güncel bir eser haline getiriyor. Miyazaki'nin çoğu eserinde olduğu gibi, bu animenin de birçok yönü vardır: kültürü bir peri masalı merceğinden incelemek; tipler, olay örgüleri ve paralellikler aramak; tuhaf ruhlar ve yokai dünyasını seyretmek – herkes kendisi için seçer.