Roald Dahl'ın Willy Wonka olarak bilinen çikolata severin ünlü eserinin, aralarında en kötüsü olduğu ortaya çıkan Timothée Chalamet'li yeni uyarlama da dahil olmak üzere tüm uyarlamalarını inceliyoruz.

Fakir bir aileden gelen küçük çocuk Charlie Bucket, şans eseri, altın bileti bulan beş çocuk arasında, gizemli şekerci Willy Wonka'nın uzun süredir insanlara kapalı olan çikolata fabrikasına girer. Fabrikada unutulmaz bir gün geçirecek ve bir çocuğun hayal bile edemeyeceği bir ödül kazanacaktır.

Kitabın Çelişkili Doğası

Roald Dahl'ın «Charlie'nin Çikolata Fabrikası» adlı öyküsü 1964'te yayımlandı. Yazarın diğer kitapları gibi (öykülerinin uyarlamaları hakkında yazmıştık), büyüyle dolu bir çocuk dünyasına daldırıyor, ancak yazarın karakteristik tarzı olan, anlatıya çocuksu olmayan ve bazen korkunç sonuçlar doğuran eylemler katmaktan geri durmuyordu.

Valeriya Stoykova

Wes Anderson'ın Harikalar Tiyatrosu: Estetik Açıdan Göz Kamaştıran Kişilik Dönüşümü Sanatı

Büyülü tiyatro gösterilerinin ustası Wes Anderson'dan dört perdelik büyüleyici bir gösteri!

Open material

Öykünün karakterleri – Augustus Gloop, Veruca Salt, Violet Beauregarde ve Mike Teavee – kusurları aracılığıyla ölümcül günahları yansıtır: sırasıyla oburluk, açgözlülük, kibir ve tembellik. Ve sadece ana karakter – Charlie Bucket – masum çocuk düşüncelerinin ve ruh saflığının örneğidir. Fabrikanın çeşitli bölümlerinden ve odalarından geçerken her biri, Dahl tarafından karikatürize edilmiş olsa da, kusurları canlı bir şekilde sergileyen gerçek yüzünü ortaya çıkarır. Ve yetişkinlerin hoşgörüsüyle beslenmiş olsalar da, sorumluluk ve dolayısıyla ceza tamamen çocuklara aittir.

Bazı ceza türlerine yaklaşım ve çocukların katı tüketiciler olarak sunulması eleştirmenleri ikiye böldü. Bazıları, büyülü bir fanteziye bürünmüş çocuklar için eğitici bir yorum görürken, diğerleri kitapta, hikaye yetişkinlerin (hatta Wonka'nın) kişiliklerine odaklanmasa da, bir çocuk hikayesi formatının açıkça ötesine geçen doğrudan bir tüketim nesnesi gördü.

«Willy Wonka ve Çikolata Fabrikası» (1971)

Yazarın hayattayken çekilen kitap uyarlaması, yalnızca izleyicileri değil, aynı zamanda kaynak eserin yazarını da memnun etmek gibi zor bir kaderle karşı karşıyadır. Ne yazık ki, «Willy Wonka ve Çikolata Fabrikası» vizyona girdiğinde ne izleyiciyi ne de yazarı memnun etti. İzleyiciler «çikolatanın» tadını televizyon yayınlarında almış olsa da ve şimdi filmi bir klasik olarak görseler de, Roald Dahl, Mel Stuart'ın eserini asla takdir etmedi.

Dahl filmin senaristi olmasına rağmen, konsepti o kadar çok revizyona uğradı ki anlatının odağı tamamen Charlie'den Bay Wonka'ya kaydı ve bu durum filmin adına bile yansıdı. Yazarı en çok rahatsız eden de buydu; zira o, masum çocuğu, mütevazı yaşam tarzı ve düşünceleriyle günahlara teslim olmuş diğer çocukların karşısına koymayı amaçlıyordu. Film Charlie'ye o kadar az yer veriyor ki izleyici bile onu unutmaya başlıyor.

Hikayenin ana hattı, Wonka'nın rakibinin sonsuz şekerin yapım sırrını öğrenme girişimi haline gelir. Tıpkı baştan çıkarıcı Yılan gibi (dini temanın devamı), rakip fabrikaya davet edilen her çocuğu tarifi çalmaya ve karşılığında ödül almaya ikna eder. Daha sonra rakibin sahte olduğu ve hırsızlık tekliflerinin çikolatacının başka bir testi olduğu ortaya çıkar.

Roald Dahl böyle bir şey yazmamıştı ve hikayedeki değişiklik Charlie'nin karakterinin saflığını vurguladı. Ancak, daha önce Charlie ve büyükbabasının Wonka'nın yasağına rağmen havaya yükselme etkisi yaratan bir gazozu denediği sahne eklenmemiş olsaydı buna gerek kalmazdı. Film yapımcılarının bu icadı, çocuğun kristal berraklığındaki imajını lekelemiş ve finalde ödülü almasının önünde bir engel haline gelmiştir.

Filmde buna benzer birçok yapısal değişiklik var. Var olmayan besteler eklenmiş, kitaptaki şiirler yeniden yazılmış ve aynı tekrarlayan Oompa-Loompa şarkısının melodisine uyarlanmıştır. Dikkat! Bu şarkı akıllara o kadar derin işlemiştir ki 2023 ön filminde bile ortaya çıkmıştır. Eşlik eden karakterler ve bölüm sakinleri değiştirilmiş ve bölümlerin kendileri (film yapımcılarının yeteneklerine bağlayalım), metinsel tanımlamaları titizlikle kopyalamalarına rağmen, hikayenin hayal ettiği kadar lüks görünmemektedir.

Ancak dersleri pekiştirmeyi ve ahlaki değerleri vurgulamayı amaçlayan ana mesaj, kaynak eserdekinden daha az belirgindir. Wonka imajına odaklanmak hikayeyi bulanık, yer yer kimliksiz ve yapısal olarak eksik bırakmış, ancak günümüze «hadi anlat bana» internet memesini miras bırakmıştır.

«Charlie'nin Çikolata Fabrikası» (2005)

2000'lerin başında hikayenin uyarlaması Tim Burton'a emanet edildi ve Willy Wonka rolü için Burton, sinir krizinin eşiğindeki dönüşümlerin ustası, filmlerinin müdavimi Johnny Depp'i çağırdı. Hikayenin iskeleti korundu, mizansen 2000'lerin başına taşındı ve bu zaman dilimine uyarlandı, tıpkı bazı detaylar gibi (örneğin, Charlie'nin babası işini fabrikanın kapanmasından değil, robotlarla üretimin modernleşmesinden dolayı kaybetti).

Özgün anlatımın ustası Burton, tuhaf öğelerle dolu hikayeye, kendi hayal gücüne özgü mistisizmi katarak yer yer ürkütücü eylemler yarattı. Wonka'nın karakteri bir delilik havası kazandı. Modern uyarlama, belirsiz ifadeler, ikircikli mimikler ve Wonka'nın çocukları felakete sürükleme arzusu olarak yorumlanabilecek eylemlerle doludur. Sanki şöyle der: «Seni kötü bir davranıştan korumayacağım, sadece koruyormuş gibi yapacağım çünkü bunun ardından ne geleceğini biliyorum!» (şeytan ifadesi ektedir)

Tüm bunlar, Dahl'ın yarattığı Wonka imajından tamamen farklıdır. Her çocuğu ve yetişkini bir el sıkışmayla karşılayan ve «ebeveyn» kelimesinden korkmayan Wonka. İşte çikolata kralının babasıyla ilgili hikaye dalı, Burton'ın anlatıya kattığı bir yeniliktir. Bu ana kadar çikolatacının kişiliği hakkında neredeyse hiçbir bilgi yokken, 2005 filminde sadece bir geçmişe değil, aynı zamanda onunla bağlantılı bir ruh trajedisine de kavuşur. Bu sorun Depp'in karakterini ön plana çıkarır, ancak ilk filmden farklı olarak Wonka, Charlie ile bir bağ kurar.

Karakter yayları birlikte gelişir. Charlie'nin soruları Wonka'nın bilinçaltını açığa çıkarırken, Wonka'nın sözleri ve ültimatomu Charlie'nin karakterini ve bağlılıklarını ortaya koyar. Final, kitaptakinin tersi bir ifade üzerine kurulu olsa da, böyle bir sonuç, Christopher Lee'nin canlandırdığı karakter aracılığıyla yazılan bir arka plana sahiptir.

Bunun dışında Burton temellere bağlı kalır, hikayede anlatılan anları bazen tam alıntılarla tekrarlar. Modern görüntü, okuyucunun hayal ettiği kadar canlı görünür, çünkü bazı şekerlemeler gerçekti, tıpkı Nestle şirketi tarafından sağlanan çikolata gibi ve Oompa-Loompa şarkılarının beşte dördü Roald Dahl tarafından kitapta yazılmıştı.

Film olumlu eleştiriler aldı, etkileyici bir hasılat elde etti ve hatta Oscar ve Altın Küre ödüllerine aday gösterildi. Hayranlar tarafından hala izlenmekte ve Burton'ın en iyi işleri arasında gösterilmektedir.

«Wonka» (2023)

«Uyarlamalardan» daha korkunç ne olabilir? Doğru! Günümüzün uyarlamaları ve gündemle tatlandırılmış modern filmler. Ne yazık ki, Roald Dahl'ın kahramanı, parlak ama anlamsız para sıkma makinesine yakalandı. Belki de kaynak eserin temelinden koparıldığı için yakalandı.

Genç Willy Wonka ile tanışın – sihirbaz, çikolatacı, büyücü ve saf bir aptal. Evet, aynı Wonka, tüm bir fabrikayı yöneten, kusurları kolayca tanıyan ve 1971 filminde kurnazlıkla çocuklara okumadan bir sözleşme imzalatan (görünüşe göre kendi deneyimine dayanarak).

Orijinal filmin ön filmi olduğu iddia edilen yapım, Tim Burton'ın «tema üzerine fantezisini» tamamen görmezden gelir ve kaynak eserin imgelerini çok şartlı kullanır. Örneğin, Hugh Grant tarafından canlandırılan Oompa-Loompa, 1971 filmindeki hayali pigmelerin birebir kopyasıdır (Dahl karakterlerin kesin bir tanımını yapmamıştır). Ve ilk görünüşüne Anthony Newley'nin müzik teması eşlik eder. Wonka zaten kanonik kostümü giyer ve şekerlemeler arasında orijinalde yer alacak konseptler vardır. Ancak benzerlikler burada biter ve özgür düşünce akışı, izleyiciyi kalitesiz çikolata dalgasıyla boğar.

Buna özgür düşünce demek bile zor, çünkü «Wonka» neredeyse «hoşgörü çağı»nın diğer filmlerinden farklı değil. Karakterler yoksulluk ve cepheden umutsuzluk atmosferinde yaşıyor ve doğal olarak artık farklı ırklarla temsil ediliyor.

Ana karakterlerden biri, zekası, kararlılığı ve harekete geçme yeteneği neredeyse başkahramanların tek lokomotifi olan yetim bir kızdır; çünkü erkek ve daha yetişkin karakterler bazen saksıdaki bir çiçek kadar uysaldır. Ve elbette, daha önce (bazı okuyuculara göre) yazarın beyaz bir adam tarafından ezilen bir halkı göstermesinden kaynaklanan ırkçı saldırılardan muzdarip olan Oompa-Loompalar, aynı beyaz adamdan daha zeki olduğu ortaya çıkan bir Oompa-Loompa sayesinde kamuoyu nezdinde rehabilite edildi. Bingo!

Kaynak eserin olmaması nedeniyle «Wonka»nın yaratıcıları eserlerinde bir zürafa bile kullanabilirdi (ama affedersiniz, filmde zürafa var mı?). Ancak samurayın çikolatacının yolu tektir – kapitalist dünyanın kapsayıcılığına.

Dahl'ın belirlediği roller yeniden kullanılır, ancak taban tabana zıt bir şekilde tersine çevrilir. Çikolata ve çocuk fantezilerinin büyülü dünyasından izleyici, aralarında Wonka'nın bir çocuk gibi göründüğü, kusurlarla (oburluk, açgözlülük) dolu yetişkinlerin dünyasına girer. Wonka'nın çocukluk dönemine saplanıp kaldığı, büyüme için gerekli olan gelişmeyi görmezden gelerek mutlak inancı tercih ettiği izlenimi oluşur: sihire, insanlara, hayale.

Şimdiye kadar kitap ve filmler öğrenme konseptini teşvik ediyordu: izleyiciye kusur gösterilir, ardından ona uymanın sonuçları. «Wonka» ise iyilik, arkadaşlar ve inancın hayallerin gerçekleşmesinin anahtarı olduğu fikrinde ısrar ediyor. Hatta Wonka'nın daha önce tuhaf da olsa teknik bir çözümün sonucu olan icatları birdenbire sihirle açıklanmaya başlıyor. Fırtına bulutundan ve güneş ışığından yapılmış bir şeker ister misiniz?

Film, modern sinema yapımının tüm kalıplarını karşılıyor. Kaynak eserden soyutlanıp oyunun kuralları kabul edilirse, müzikal katlanılabilir görünebilir, ancak onu orijinal konseptler ve metinle ne kadar bağdaştırıyor?